بال ولو یا شیر توپی یا شیر گازی یا شیر توپی فلنجدار
شیر توپی یا بال ولوبال ولو یا شیر توپی یا شیر گازی یا شیر توپی فلنجدار
شیر توپی یا بال ولو برای قطع و وصل کردن جریانات به کار میرود.
یک شیری است که جریان یک مایع یا گاز را با استفاده از یک توپ دوار که دارای سوراخ کنترل است،کنترل میکند.
درواقع نحوه کار به این صورت است که با چرخاندن ان توپ به یک چهارم دور یا چرخش ۹۰ درجه حول محور ان،جریانات میتواند از ان عبور کند و یا مسدود شود.
برخی از شیر توپی ها هستند که به صورت خاصی و دنده خورشیدی کار میکند که این نوع دنده ها به شیر اجازه میدهند که از دسته کوچک تری استفاده کنند ولی مزیت ان این است که نیروی ان به اندازه نیروی یک شیر بزرگ است.
بال ولو یا شیر توپی، نوعی شیر مسدودکننده جریان (On/Off) از خانواده شیرهای ربع‌گرد (۹۰ درجه) است.
دیسک داخلی این شیر به شکل یک کُره سوراخ‌دار (Ball) است:
وقتی سوراخِ گوی در راستای لوله باشد، مسیر باز است (Open).
با چرخش ۹۰ درجه‌ای اهرم، بخش صلب کره در برابر جریان قرار گرفته و مسیر کاملاً مسدود می‌شود (Closed).
۲. تفاوت و تفکیک اصطلاحات رایج در بازار
content_copy
اصطلاح رایج | کاربرد، نوع اتصال و ویژگی‌ها | جنس بدنه و نشیمنگاه (Seat) | رده و فشار کاری |
|---|---|---|---|
شیر گازی (Gas Ball Valve) | عمدتاً سایزهای پایین (۱/۲ اینچ تا ۲ یا ۳ اینچ)، اتصال دنده‌ای (رزوه‌ای / NPT یا BSP)، مصرف ساختمانی، تأسیساتی و گاز شهری/صنعتی سبک | بدنه برنجی (Brass)، برنجی نیکل‌کروم، سیت تفلونی (PTFE) | معمولاً فشار پایین تا متوسط (PN16 تا PN40 / رده WOG) |
بال ولو صنعتی (Industrial Ball Valve) | در دو تیپ شناور (Floating) و ترونیون (Trunnion)؛ اتصالات دنده‌ای، ساکت‌ولد یا جوشی؛ مناسب خطوط هیدروکربوری و صنایع شیمیایی | فولاد کربنی (A216 WCB)، استنلس استیل (SS316, SS304)، فولاد آلیاژی | کلاس‌های فشاری ANSI 150 الی 2500 یا PN16 تا PN100 |
شیر توپی فلنجدار (Flanged Ball Valve) | اتصال به خط لوله از طریق فلنج (Flange End)؛ طراحی تک‌تکه (1-Piece)، دو تکه (2-Piece) یا سه تکه (3-Piece)؛ تعویض و تعمیر بسیار سریع در خطوط لوله | فولاد کربنی WCB، استنلس استیل CF8M / CF8، چدن داکتیل | کلاس ۱۵۰، ۳۰۰، ۶۰۰ به بالا؛ سایزهای ۲ اینچ تا ۲۴ اینچ و بالاتر |
۳. انواع تیپ‌های ساختاری بال ولو (از منظر مهندسی)
بال ولو فلوتینگ (Floating Ball Valve):
گوی درون نشیمنگاه‌های پلیمری شناور است و فشار خودِ سیال، گوی را به سمت سیت خروجی فشار می‌دهد تا آب‌بندی بهتر انجام شود.
معمولاً در سایزهای کوچک و متوسط (تا حدود ۶ یا ۸ اینچ) و فشارهای متعارف استفاده می‌شود.
بال ولو ترونیون (Trunnion Mounted Ball Valve):
گوی از بالا و پایین روی یک شفت نگهدارنده (Trunnion) مهار شده است.
مخصوص سایزهای بزرگ، خطوط انتقال نفت و گاز، و فشارهای فوق‌العاده بالا (Class 600, 900, 1500) که گشتاور باز و بسته شدن کمتر باشد.
انواع ساختار بدنه (Body Construction):
دو تکه (Two-Piece): متداول‌ترین نوع فلنجدار صنعتی.
سه تکه (Three-Piece): ایده‌آل برای خطوطی که نیاز به تعمیرات و تعویض قطعات داخلی دارند (بدون باز کردن کل لوله).
یک تکه جوشی (Fully Welded): خطوط لوله زیرزمینی و انتقال گاز که امکان نشتی بیرونی باید صفر باشد.
۴. استانداردهای مرجع بین‌المللی
استاندارد طراحی و ساخت: API 6D (استاندارد مرجع خطوط لوله)، BS 5351، ASME B16.34
استاندارد ابعاد پیشانی تا پیشانی (Face-to-Face): ASME B16.10
استاندارد فلنج‌ها: ASME B16.5
استاندارد ضد آتش (Fire-Safe): API 607 / API 6FA (حیاتی برای خطوط گاز و اطفاء حریق آتش‌نشانی)
استاندارد تست نشتی: API 598
۵. کاربردها در صنایع و ایمنی/آتش‌نشانی
سامانه‌های آتش‌نشانی و ایمنی (Fire Protection Systems): نصب روی رایزرهای آب آتش‌نشانی، خطوط فوم و شیرهای هیدرانت صنعتی.
صنایع مس، فولاد و ذوب فلزات: خطوط خنک‌کننده، اکسیژن، گاز سوخت کوره‌ها و هوای فشرده ابزاردقیق.
پالایشگاه‌ها و صنایع پتروشیمی: هدایت هیدروکربن‌ها، حلال‌ها، گازهای ترش و اسیدها.
خطوط بخار و تأسیسات حرارتی: کنترل بخار و کندانس با سیت‌های مقاوم حرارتی (مانند R-PTFE یا سیت‌های Metal-to-Metal).
۶. جدول مشخصات فنی برای محصول شیر توپی فلنجدار (نمونه کاتالوگ/فروشگاه)
content_copy
مشخصه فنی | توضیحات قابل انتخاب |
|---|---|
نوع کالا | شیر توپی فلنجدار صنعتی (Flanged Ball Valve) |
سایز (Size) | از ۱/۲ اینچ تا ۱۲ اینچ (DN15 الی DN300) |
کلاس فشاری (Pressure Class) | Class 150 / Class 300 / Class 600 (یا PN16, PN40) |
متریال بدنه (Body Material) | فولاد ریختگی WCB / استیل ضدزنگ SS304 و SS316 / چدن داکتیل |
جنس گوی و شفت (Ball & Stem) | SS304 / SS316 (مقاوم در برابر خوردگی و سایش) |
جنس نشیمنگاه (Seat) | تفلون PTFE / تفلون تقویت‌شده R-PTFE / PEEK / متال به متال |
نوع عملگر (Operation) | دستی اهرمی (Lever Operated) / گیربکسی (Gear Operated) / اکچویتور پنوماتیک یا برقی |
ویژگی‌های ویژه | طراحی ضد آتش (Fire-Safe)، ضد الکتریسیته ساکن (Anti-Static)، شفت ضدپرتاب (Anti-Blowout Stem) |
در اصل طول عمر شیر توپ ها بسیار است و به عنوان شیری که طول عمر بالایی دارد نیز شناحته شده است.
همچنین اب بندی بسیار بادوام و با کیفتی را در طول عمر خود ارائه میکند و حتی زمانی که شیر مدت زیادی استفاده نشده باز هم کیفیت خود را حفظ کرده و بادوام است.
در نتیحه انها به اندازه شیر دروازه ها محبوب هستند.
برای اشنایی بهتر میتوانید شیر دروازه ها را نیز مطلاعه کنید و متوجه تفاوت این دو شیر شوید.
از دیکر مزیت های شیر توپی این است که نسبت به دیگر انواع شیرها دربرابر محیط های الوده مقاوم تر هستند.
در شرایط خاص حتی شیر توپی میتواند به عنوان شیر کنترلی نیز استفاده شود اما استفاده انچنانی به عنوان شیر کنترلی ندارد و رایج نیست اما مزایای خودش را دارد و یک شیر مقاوم در هر شرابط است.
